2 Alfons en Jan Lowie
RLA Alfons en Jan Lowie

“Pieter Bruegel de Oude schilderde Aalsterse vlaai al in 1559"

Die vlaaien die Pieter Bruegel De Oude vereeuwigde in zijn meesterwerk ‘Nederlandse Spreekwoorden’, zijn dat nu Aalsterse, Limburgse of Lierse vlaaien? Dat onderzocht het Vlaamse erkenningslabel Streekproduct.be en dankzij oude kookboeken uit de zestiende eeuw is de conclusie in het voordeel van de Aalstenaars: “De Oost-Vlaamse vlaai leunt het dichtst aan bij de oude recepten”, klinkt het.

‘Daar zijn de daken met vlaaien bedekt’ betekent ‘Daar is men rijk / Daar heeft men overvloed’. Het is een van de 85 Nederlandse spreekwoorden die Pieter Bruegel De Oude vereeuwigde in 1559. Maar welke vlaaien liggen op dat dak in het schilderij? Uit onderzoek blijkt nu dat Bruegel meer dan waarschijnlijk Aalsterse vlaaien schilderde. 

“Eind maart bogen zes vlaaienkenners en geschiedkundigen zich tijdens een rondetafelgesprek voor het eerst over dit vraagstuk. In de weken nadien bestudeerden ze naast de werken van Bruegel en zijn tijdgenoten ook zestiende- en zeventiende-eeuwse kookboeken en recepten, documenten en stukken uit het archief van Bakkerijmuseum Walter Plaetinck Zuidgasthuishoeve. Dit materiaal toetsten ze vervolgens aan moderne vlaairecepten en bereidingswijzen”, aldus Jo van Caenegem, projectverantwoordelijke Steunpunt Streekproducten.

2 Pieter Bruegel de Oude zijn meesterwerk ‘Nederlandse Spreekwoorden’.
Bruegel Pieter Bruegel de Oude zijn meesterwerk ‘Nederlandse Spreekwoorden’.

Bleke en donkere vlaaien

Zowel de schilderwerken van Bruegel en ‘De Vleesstal’ van Aertsen tonen bleke en donkere vlaaien. “Oude recepten bevestigen dat er een duidelijk verschil was”, vertelt Jo Van Caenegem. “Donkere vlaaien worden net zoals de bleke sinds de zestiende eeuw bereid met eieren, kaneel, zoetstof en gebakken in de oven of tussen twee schotels. Maar ze kregen hun donkere kleur door de toevoeging van extra kruiden, peperkoek, siroop en zelfs gestoofde appels.”

Als Bruegel een vlaai gegeten heeft, zal die meer dan waarschijnlijk door zijn vrouw Mayken Coecke zijn gemaakt. Zij was een Aalsterse

Bakkers Alfons en Jan Lowie

Bruegel schilderde bleke en donkere vlaaien. “De bleke vlaai zoals Bruegel ze afbeeldde krijgen zoetebekken wereldwijd nog steeds op hun bord, alleen kennen we deze bereiding nu meer als flan. Iedereen heeft wel al eens geproefd van de wereldberoemde Portugese pasteis de nata of de Spaanse crema catalana. Ook in België is flan nog steeds een typisch dessertgerecht”, zegt ze. “De donkere vlaai daarentegen kent wel enkele typisch Vlaamse varianten, meer bepaald in Oost-Vlaanderen, Limburg en in en rond Lier. Het gaat natuurlijk om de Oost-Vlaamse vlaai, het Liers vlaaike en de Limburgse bakkemoezevlaai. Elk van deze donkere vlaaien hebben hun link met de oude afbeeldingen en recepten.”

Vrouw van Bruegel uit Aalst

De liefde van de man gaat door de maag en vermoedelijk was dat bij Bruegel niet anders. “Als Bruegel een vlaai gegeten heeft, zal die meer dan waarschijnlijk door zijn vrouw zijn gemaakt. Zijn vrouw was een Aalsterse (Mayken Coecke, nvdr.). Ze woonden in het Pajottenland, ook in de streek”, zeggen Alfons en Jan Lowie, vader en zoon met een bekende bakkerij in Aalst. Ze zetten zich al jaren in voor het beschermen van de vlaai als Aalsters streekproduct. “Volgens ons bestaat er geen twijfel, de Oost-Vlaamse en nu Aalsterse vlaai zijn de vlaaien die Bruegel schilderde.”

De onderzoekers bevestigen: “De Oost-Vlaamse vlaai leunt het dichtst aan bij de oude recepten doordat ze gebonden wordt met eieren, gedroogde mastellen, beschuiten of peperkoek en gezoet wordt met stroop. De vlaai heeft echter nooit een korst zoals Bruegel ze afbeeldde”, vertelt Jo. “De fijne krokante korst van de Lierse vlaai daarentegen lijkt sterk op die van Bruegel en de oudste versie van het Liers vlaaike zou een donkere gedroogde pruimenvlaai zijn. Die werd in de negentiende eeuw pas verfijnd tot de versie van vandaag met broodkruimels, 4-kruidenmengeling, melk en siroop. Ten slotte heeft ook de Limburgse bakkemoezevlaai een link met Bruegel. De vlaai bedekt met een moes van gedroogde peren heeft een bleke korst en kan vergeleken worden met de vlaaien met appelmoes. Bij de bakkemoezevlaai ontbreken echter kruiden en eieren en wordt er een gistdeeg gebruikt, daar was er in de tijd van Bruegel nog geen sprake van.”

Reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.

Lees meer