6 Illustratiebeeld.
AFP Illustratiebeeld.

Londen viert, Brussel treurt, maar wat verandert er door brexit?

Ruim 3,5 jaar nadat de Britten in een referendum beslisten uit de Europese Unie te stappen, is de brexit eind deze week een feit. Een trieste primeur vanuit Europees oogpunt, maar een blijde gebeurtenis voor de Britse regering van premier Boris Johnson, die in Londen gepaard gaat met de nodige ceremoniële luister. Maar verandert er ook daadwerkelijk iets voor de Britten en haar buren van de Euroepse Unie?

Op 23 juni 2016 stemden de Britten in een referendum tegen alle verwachtingen in vóór de brexit. Het ja-kamp haalde het met net geen 52 procent van de stemmen. Drie vervroegde verkiezingen en ontelbare aartsmoeilijke Europese toppen in Brussel later is de brexit vrijdag eindelijk een feit. Een pluim op de hoed van de Britse premier Boris Johnson, die er in tegenstelling tot zijn voorgangster Theresa May wel in slaagde een akkoord over de boedelscheiding met de Europese Unie door het Britse parlement te krijgen. 

6 Archiefbeeld van Theresa May.
AFP Archiefbeeld van Theresa May.

Dat akkoord, Withdrawal Agreement in het jargon, legt de basis voor de Brits-Europese relatie voor de komende maanden. Het document moet zekerheid bieden waar er onzekerheid heerst, en behelst een heel aantal afspraken gaande van de verworven rechten voor Europese burgers in Groot-Brittannië en vice versa, over het protocol voor de Ierse grens, tot de financiële afwikkeling van de zaak. 

Het brexitakkoord is meteen ook de reden waarom er in de praktijk na vrijdag weinig tot niets echt verandert. Het Verenigd Koninkrijk verdwijnt dan wel uit de Europese instellingen, omdat de tekst een overbruggingsperiode vastlegt tot eind december van dit jaar stopt het vrij verkeer van personen, goederen en diensten voorlopig niet en moet het Verenigd Koninkrijk ook na vrijdag nog de Europese richtlijnen en verordeningen respecteren en de rekeningen betalen. 

6 Ter gelegenheid van de brexit is zelfs een afscheidsmunt gedrukt, met de tekst: "Vrede, welvaart en vriendschap met alle naties".
via REUTERS Ter gelegenheid van de brexit is zelfs een afscheidsmunt gedrukt, met de tekst: "Vrede, welvaart en vriendschap met alle naties".

Gigantische aftelklok

Vrijdag wordt dus vooral symbolisch van belang. Zeker in Londen zal de brexit - om 23 uur lokale tijd - gepaard gaan met de nodige 'pump and circumstance'. Overtuigde brexiteers, premier Boris Johnson op kop, hoopten eerst zelfs de Big Ben tijdelijk uit restauratie te halen om de brexit feestelijk in te luiden. Maar dat plan, met een prijskaartje van maar liefst een half miljoen pond, bleek al snel logistiek en financieel onhaalbaar. In plaats daarvan wordt er een gigantische aftelklok met lichtshow geprojecteerd op de ambtswoning van de Britse premier in Downing Street, slaan de Britten een speciale herdenkingsmunt en worden om klokslag 23 uur de Union Jacks gehesen op Parliament Square. Tegenstanders plannen dan weer een projectie van een pro-Europese boodschap elders in de hoofdstad. 

Of Brussel de Britten vrijdagnacht ceremonieel uitzwaait, is nog niet duidelijk. Het is geen geheim dat de brexit maar weinig enthousiasme uitlokt in Europese kringen. De verschillende Europese leiders benadrukten de voorbije jaren keer op keer dat de brexit niet de keuze van de EU was.

Wat verandert er?

Nog elf maanden blijven de Britten onderworpen aan de Europese regels, maar impact op de beslissingen hebben ze niet meer. Zo zijn de voorvechters van Europese integratie van een stoorzender verlost, de aanhangers van een geliberaliseerde eenheidsmarkt verliezen een belangrijke bondgenoot.

Dinsdag vindt de laatste Europese ministerraad plaats waar een Britse minister welkom zal zijn. Die gaat, ironisch genoeg, over de aanstaande conferentie over de toekomst van de Europese Unie. Voor sommigen zal het een opluchting zijn dat de Britten daarover geen zeg meer hebben. Het land is vaak verfoeid als een paard van Troje, dat enkel het Kanaal overstak om het Europese project stokken in de wielen te steken.

Toch konden de Britten de belangrijkste stappen in de Europese integratie niet tegenhouden. De euro, Schengen, het charter van de grondrechten...: hooguit bedongen ze voor zichzelf een opt-out. Maar ligt de weg nu wijd open voor nieuwe machtsoverdrachten naar Brussel? Dezer dagen lijkt er ook in vele andere lidstaten weinig trek in  grote verdragswijzigingen te bestaan.

6 Boris Johnson trok de deur achter zich dicht op Downing Street 10, maar ook voor de Europese Unie.
Photo News Boris Johnson trok de deur achter zich dicht op Downing Street 10, maar ook voor de Europese Unie.

Geen Brits veto meer

Eén zaak is wel zeker: van een Brits veto zal geen sprake meer zijn. Nu is de unanimiteitsregel in Europa meer uitzondering dan regel geworden. Ze geldt wel nog voor onder andere buitenlands beleid, belastingen en de goedkeuring van de meerjarenbegroting. Op die domeinen waren de Britten lang niet de enigen die geregeld op de rem stonden. Ook na de brexit blijven landen als Duitsland en Nederland de knip op de beurs houden wat de begrotingsuitgaven betreft.

Over de meeste besluiten, onder meer op vlak van milieu en klimaat, transport, interne markt en migratie, nemen de lidstaten genoegen met gekwalificeerde meerderheid. Die is bereikt wanneer 55 procent van de lidstaten, die minstens 65 procent van de EU-bevolking vertegenwoordigen, het licht op groen zet. Nu streven de lidstaten doorgaans naar consensus, en in de praktijk worden de meeste besluiten ook unaniem goedgekeurd. Toch speelt die dubbele drempel in de psyche van de onderhandelaars een grote rol.

6 Minister van Buitenlandse Zaken Philippe Goffin (links) met Josep Borrell, de Hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, tijdens een buitengewone vergadering van Raad Buitenlandse Zaken. (10/01/2020).
EPA Minister van Buitenlandse Zaken Philippe Goffin (links) met Josep Borrell, de Hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, tijdens een buitengewone vergadering van Raad Buitenlandse Zaken. (10/01/2020).

België wint aan stemgewicht

De berekeningen moeten dus aangepast. Er zullen nog maar 15 in plaats van 16 lidstaten nodig zijn om een besluit door te drukken. En omdat zo’n 12 procent van de Europese bevolking vertrekt, verandert ook die drempel. Kort door de bocht: hoe groter zijn bevolkingsaantal, hoe meer een lidstaat na de brexit relatief gezien aan macht zal winnen en hoe beter zijn positie om een stemming in een bepaalde richting te duwen. Ook België wint aan relatief stemgewicht. Alleen lidstaten met minder dan 4,5 miljoen onderdanen, verliezen dan weer.

In de Europese kringen komt het er echter vooral op aan om bondgenoten te vinden om een blokkeringsminderheid (minstens 4 lidstaten die 35 procent van de bevolking vertegenwoordigen) te vormen. Duitsland mag dan wel het meeste stemgewicht hebben, het land verloor tussen 2009 en 2017 42 stemmingen. Frankrijk en Italië zaten veel vaker in het winnende kamp, met slechts 3 en 12 nederlagen. En ook landen als Spanje en Polen scharen zich vaker achter Frankrijk dan achter Duitsland.

Bovendien verliezen landen als Nederland, Zweden en Denemarken met Londen een belangrijke partner in hun streven naar een liberale eenheidsmarkt, minder protectionisme en ambitieuze vrijhandelsverdragen. Ze zoeken nu een heil in een zogenaamde Hanzeliga met andere Scandinavische landen, Ierland en de Baltische staten, maar ook samen beschikken die niet over een blokkeringsminderheid.

Europees Parlement helt naar rechts

Eens rondom een wet een meerderheid is gevormd, moeten de lidstaten ook nog een compromis vinden met het Europees Parlement. Daar wegen doorgaans niet de nationale, maar de partijpolitieke belangen door. Ook daar zorgt brexit voor een herverkaveling. Van de 73 Britse zetels worden er slechts 27 herverdeeld onder dertien lidstaten die momenteel wat ondervertegenwoordigd waren geraakt in vergelijking met hun bevolkingsaantal.

Die 27 nieuwe parlementsleden werden reeds verkozen bij de Europese verkiezingen van mei vorig jaar, en mogen nu uit de wachtkamer. Het is de rechterzijde die de beste wintermercato realiseert. De christendemocratische Europese Volkspartij (EVP), met 181 parlementsleden nu reeds de grootste formatie, telde geen Britten in haar rangen en krijgt er vijf verkozenen bij. Ook het uiterst rechte Identiteit en Democratie, dat momenteel 73 zetels heeft, verliest geen Britse leden en mag drie extra parlementsleden begroeten. Zo steekt de fractie de groenen voorbij in de pikorde.

6 De Britse 'Union Jack' is nu nog te vinden in het Europees Parlement te Straatsburg. Na brexit zal de vlag uit het parlement verwijderd worden.
Getty Images De Britse 'Union Jack' is nu nog te vinden in het Europees Parlement te Straatsburg. Na brexit zal de vlag uit het parlement verwijderd worden.

De groenen en het regionalistische EVA (momenteel ook 73 zetels) moeten met lede ogen toezien hoe hun 10 vrienden van The Green Party, de SNP en Plaid Cymru aan de deur worden gezet. Vier van hen worden vervangen door geestesgenoten uit andere lidstaten. De grootste dupe is het liberaal-macronistische Renew Europe (108 zetels). Zeventien Libdems moeten de Eurostar op, en er komen slechts zes nieuwkomers in de plaats. De sociaaldemocratische S&D, momenteel met 154 de op een na grootste fractie, zwaait tien Labour-kameraden uit. Ze krijgen er vier nieuwe leden bij.

Bij de ECR (66 zetels) verlaten acht Tories de fractie die ze zelf uit de grond hadden gestampt. Vier van hen zijn wel ex-leden van The Brexit Party die pas in extremis zijn overgekomen. De conservatieve fractie wint tegelijkertijd ook vier nieuwe leden. De uiterst linkse familie (GUE) verliest nog één van haar 41 leden. En dan zijn er nog de 26 resterende mannen en vrouwen van The Brexit Party. Zij zaten niet in een politieke fractie en hun vertrek vermindert dus enkel het aantal niet-ingeschrevenen dat in de marge van het parlement vertoeft.

Het Europees Parlement helt dus na de brexit wat meer naar rechts, maar grote gevolgen voor de uitkomst van het het stemgedrag in het halfrond hoeft dat niet te hebben. De Europese Commissie van Ursula von der Leyen kan er ook na de brexit nog steeds bogen op een comfortabele meerderheid, gevormd rondom de drie traditionele politieke families (EVP, S&D en Renew).

44 reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.
  • Karel Vanormelingen

    Binnenkort handelsakkoord VS China en UK en dan zult ge een aaien enz daling na de andere en weg haven Antwerpen Rotterdam Hamburg Net de villa gezien wat een arrogantie van die eu paria’s Verhofstad lag daar gelijk ne boer en dictatoriaal moesten de Britten hun nationale vlag wegdoen wacht maar de ene na de andere exit volgt

  • gilbert Gijdé

    de britten willen enkel de bemoeienissen niet meer van de futloze europese politici,die enkel aan hun beugel denken,en aan eten en drinken

Lees meer