5
AFP

Krijgt president Erdogan alle macht door referendum? Zelfs een NEE wordt een JA

Als Erdogan vandaag het referendum verliest, zorgt hij ervoor dat hij alsnog zal winnen. Dat voorspellen waarnemers. "Hij aanvaardt geen nee." Naar aanleiding van het referendum kan je dit artikel uitzonderlijk gratis lezen op HLN.be. Meer duiding over het referendum lees je in HLN Plus, onze zone exclusief voor abonnees.

Het referendum van de grondwetshervorming, waar de Turken vandaag over stemmen, doet een beetje denken aan die reclame van Luminus waar een boze man op een troon steeds maar riep "ik wil méér". Want daarover gaat het. Méér macht voor president Recep Tayyip Erdogan - al heeft hij in de praktijk eigenlijk zo goed als alle macht al. De 5,5 miljoen Turken in het buitenland hebben hun stem al laten horen: de ja-stemmers wonnen. Vandaag is het aan de meer dan 50 miljoen inwoners van Turkije. Ze mogen gaan stemmen, maar moeten niet. Volgens peilingen wordt het een dubbeltje op zijn kant.

Wat ging vooraf?

Na de mislukte staatsgreep in de zomer van 2016 werd in Turkije de noodtoestand uitgeroepen. Er gold - en geldt nog steeds - een samenscholingsverbod. Tegenstanders van Erdogan vlogen de gevangenis in, kritische media werden monddood gemaakt. Sindsdien wil Erdogan dus meer macht. Ook de uitvoerende. Hij is er rotsvast van overtuigd dat het voor zijn land beter is dat hij en alleen hij alle macht heeft. Zonder parlement, zonder rechterlijke macht, zonder kritische media. En dus moet een grondwetswijziging doorgevoerd worden.

Want vandaag is hij wel president, maar heeft hij officieel geen uitvoerende macht. Al oefent hij die in de praktijk wel uit. "In feite treedt hij daarmee buiten de huidige grondwet", aldus Dirk Rochtus, Turkijekenner en docent Internationale Politiek aan de KU Leuven/Campus Antwerpen. In januari werd al eens over die nieuwe grondwet gestemd. 339 parlementsleden waren toen voor, 142 tegen. Te weinig om de nieuwe grondwet erdoor te jagen, want daarvoor had Erdogan 367 pro-stemmen nodig. Maar wel net genoeg om een referendum te organiseren - dat kan vanaf 330 voorstemmen. En dus is het nu aan het volk. Vandaag ja stemmen en Erdogan meer macht geven heeft zo zijn consequenties.

5
EPA

Wat als de Turken NEE stemmen?

"Valt het resultaat van de volksraadpleging tegen, dan zal de Turkse president zich daar niet zomaar bij neerleggen", zegt Rochtus. "Er is een grote kans dat Erdogan dan - net als na de parlementsverkiezingen in 2015 - vervroegde verkiezingen organiseert om alsnog aan die tweederdemeerderheid te komen die hij begin dit jaar nét niet had. Hij zal in dat geval naar de kiezer stappen met een breder programma."

Maar dan gaat hij hard zijn best moeten doen, want ook vandaag zijn er al AKP-aanhangers die van mening zijn dat Erdogan te ver aan het gaan is. "Een oud-president, een oud-premier en een oud-parlementsvoorzitter zijn niet meer pro en 550 voormalige parlementsleden hebben ook al opgeroepen om 'nee' te stemmen."

Maar misschien is dat alleen maar uitstel van executie. "Vroeg of laat komt het er toch", stellen waarnemers. Conflicten Bovendien dreigen er conflicten bij een overtuigde 'nee'. "AKP-aanhangers die het verlies niet kunnen verkroppen, zouden wel eens geweld kunnen gebruikten tegen de tegenstanders van hun grote leider", vreest Rochtus.

Meerdere ultranationalistische groepen en AKP-aanhangers hebben zich al bewapend, zogenaamd om zich te verdedigen in het geval van een nieuwe coup.

5
EPA

Wat als de Turken JA stemmen?

"Een 'ja' betekent dat Erdogan álle macht krijgt", zegt professor Rochtus. "De functie van eerste minister - vandaag is dat Binali Yildirim - wordt afgeschaft en de president wordt staatshoofd én regeringshoofd in één. Hij gaat álle macht krijgen, rechterlijk en uitvoerend. Hij gaat op zijn eentje decreten uitvaardigen. Hij gaat de militaire rechtbanken schrappen. Hij gaat eigenhandig ministers aanstellen en ontslaan. En zélf toprechters en topmagistraten benoemen."

Dat belooft natuurlijk niet veel goeds. Zeker niet voor de tegenstanders. "Zij die nu in de gevangenis zitten omdat ze tegen Erdogan waren, zullen straks misschien een proces krijgen en heel misschien zelfs nog in beroep kunnen gaan tegen een uitspraak. Maar als Erdogan straks de toprechters benoemt, wie garandeert dan nog een eerlijk proces? Als de hoogste rechters dansen naar de pijpen van de president, dan is er hoegenaamd geen sprake meer van onafhankelijke rechtspraak."

De meeste waarnemers noemen die invloed op de Hoge Raad voor Rechters en Openbare Aanklagers bijzonder zorgwekkend. Erdogan heeft eerder al getoond dat hij er geen enkel probleem mee heeft om de rechtspraak te sturen. Toen hij in 2013 beschuldigd werd van corruptie, liet hij de te doortastende rechters en aanklagers vervangen door pionnen die wat beter luisterden.

5
AFP

Een ja vandaag zou ook betekenen dat de president straks lid mag zijn van een politieke partij. "Dat mag hij vandaag eigenlijk niet", zegt Rochtus. "Maar in de praktijk trekt Erdogan zich daar niet veel van aan. Hij voert immers voortdurend campagne voor de AKP."

Doodstraf
Erdogan heeft de voorbije dagen al laten weten dat de kwestie van een toetreding tot de Europese Unie straks opnieuw op tafel gaat belanden. Al sinds 2005 onderhandelt kandidaat-lidstaat Turkije hierover, maar dat is nooit vlot verlopen. Tegelijk zegt Erdogan vandaag dat hij de doodstraf wil herinvoeren. "Tja, dán is het direct gedaan", zegt professor Rochtus. "Dat kan niet voor Europa. Maar Erdogan ligt niet echt wakker van de EU."

"Een ja-stem wordt voor Europa sowieso een probleem", aldus nog Rochtus. "Want een systeem met een uitgeholde rechtspraak en zonder scheiding der machten, dat is niet verenigbaar met de waarden van de Europese Unie. Dit is volledig in tegenspraak met de criteria van Kopenhagen, waarin onder meer gesteld wordt dat er democratie moet zijn. En eerbied voor minderheden. Allemaal zaken waar er straks, bij een ja-stem, geen sprake meer van zal zijn in Turkije."

"Europa moet zich afvragen wat het met zo'n Turkije wil doen. Alleszins heeft Turkije alleen al economisch Europa méér nodig dan omgekeerd."

Blamage
Erdogan is lang en hard bezig met de ja-stemmers. Tegenstanders werden monddood gemaakt, politici van andere partijen en vermeende Gülen-aanhangers werden in de cel gestopt. Zelfs in ons land - zo bleek uit een artikelenreeks in deze krant vorige week nog - werden de Gülen-aanhangers niet gespaard. Erdogan heeft er álles aan gedaan vandaag die 'ja' erdoor de drukken.

5
REUTERS

Een 'ja' zou Erdogan aan het roer houden tot 2029. "Want dat nieuwe systeem zou dan ingaan met verkiezingen op 3 november 2019", zegt Rochtus. "Vanaf dat moment kan de president twéé keer een mandaat van 5 jaar uitoefenen. Wat er zich voordien heeft afgespeeld, telt in dat nieuwe systeem gewoon niet mee."

"Een ja-stem zou een grote bekroning zijn van zijn politieke carrière, terwijl een nee-stem een enorme blamage zou betekenen voor Erdogan. Het zou een zware klap zijn voor hem en niet veel goeds betekenen voor het verdere verloop van zijn politieke carrière. Zijn aura is dan helemaal aangetast."

Lees meer