Slaap.
rv Slaap.

Exclusief voor abonnees

Moeten we echt acht uur slapen per nacht? “Middagdutje is hét recept voor een lang en gezond leven”

We denken dat het ‘normaal’ is: een solide blok van acht uur slaap. Maar net als regisseur en acteur Luk Wyns, die omwille van een onrustige babyzoon in blokken van 3 a 4 uur begon te slapen, delen massa’s mensen hun bedtijd anders in. Van bifasisch slapen — een korte nacht en een siësta — tot zes dutjes van 20 minuten. Wat is hier van waar, en is dit ‘slaaphacken’ een gevaar voor de gezondheid? Lees hier alle andere interessante stukken over slapen.

Historisch gezien lijkt bifasisch slapen onze voorkeursvorm van nachtrust. De Amerikaanse historicus Roger Ekirch bestudeerde oude teksten en stelde vast dat West-Europeanen tot de 19de eeuw in twee blokken sliepen: op tijd naar bed, om dan in het holst van de nacht wakker te worden. In die wakkere periode waren mensen vrij actief: ze gingen op bezoek bij elkaar, musiceerden en lazen, en het was volgens de literatuur ook het beste moment om de liefde te bedrijven. Daarna sliepen ze weer verder. De periodes werden ook echt als de eerste en de tweede slaap omschreven.

Die zogenaamde bifasische slaap zou volgens experts hét patroon zijn dat de natuur voor ons in gedachten had en dat wij verstoord hebben door de gloeilamp en de achturige werkdag. Het blauwe licht van gsm’s en iPads deed er vervolgens nog een schep bovenop. Monofasisch slapen – zeven tot acht uur in een ruk — komt haast alleen in ontwikkelde, geïndustrialiseerde landen voor. 

Veel ‘normaler’ is hoe men zich in de siëstaculturen organiseert: een nachtslaap, aangevuld met een lang dutje om de biologische dip rond de middag te compenseren. Pre-industriële samenlevingen doen het nog steeds zo. Al gaan ze veel vroeger onder zeil dan wij: zo’n twee tot drie uur na zonsondergang.

Gezonde Grieken

Hersenwetenschapper en slaapexpert Matthew Walker ziet die zuiderse bifasische slaap – een lang nachtblok en een middagdutje – als hét recept voor een lang en gezond leven, en kan dat staven met Grieks onderzoek. “De gemeenschappen van middagslapers worden niet voor niets omschreven als ‘de plaatsen waar mensen vergeten te sterven’. In steden waar de siësta werd afgeschaft onder druk van de modernisering, kwamen na enkele jaren meer hart- en vaatziektes voor. In kleine enclaves van Griekenland waar de siësta in ere gehouden wordt, zoals het eiland Ikaria, is de kans dat mannen de negentig bereiken vier keer groter dan in de VS.”

Net als Napoleon

Ook de totale slaapduur is geen vaststaand gegeven. Kort of lang slapen is dan wel aangeboren (en hangt uiteraard samen met de leeftijd), vooral in de westerse wereld hangt er een macho-aura rond toekomen met weinig bedtijd.

Al eeuwen wordt er geëxperimenteerd met kortere rusttijden. Gevraagd naar hoeveel slaap een mens nodig heeft, antwoordde Napoleon: “Zes uur voor mannen, zeven voor vrouwen en acht voor een idioot.”

Het lijstje notoire kortslapers is lang en staat vol bekende namen: Donald Trump (“Drie of vier uur slapen, en dan aan het werk, wie kan daar tegenop?”), kunstenaar Leonardo Da Vinci (om de vier uur een powernap van twintig minuten), uitvinder Nicola Tesla (nooit meer dan twee uur de ogen dicht) en Angela Merkel (“Ik ben als een kameel, ik kan dingen opslaan voor later gebruik, ook slaap blijkbaar.”)

Het klinkt op zich ook logisch: als je de tijd die je normaliter zou verkwisten aan slaap anders zou besteden, zou je weleens heel succesvol kunnen worden. De opmerking van Napoleon indachtig proberen steeds meer mensen zich te oefenen in extreem weinig slapen, met als bedoeling hun productieve periode te verlengen. De Polyphasic Society — motto: ‘we kunnen nog slapen als we dood zijn’ —is een platform voor mensen die experimenteren met ongewone slaapschema’s en zichzelf als ‘slaap­hackers’ omschrijven.

Alleen powernaps

Zoals Marie Staver, die haar hele leven kampte met slapeloosheid en besloot van die handicap een systeem te maken. Ze zou haar vermoeidheid koesteren en haar lichaam trainen om het louter met powernaps te stellen. Zij bedacht het Uberman-schema, genoemd naar de superieure mens van Nietzsche. Haar vriendin, die prima kon slapen, besloot mee te doen als een soort van vrijwillig controlelid. De eerste twee weken voelden ze zich beiden afgrijselijk, daarna vielen ze in een aangenaam ritme van lang en intens studeren. “Het was het meest geweldige dat ik ooit ontdekte. Ik heb me nog nooit zo goed gevoeld”, aldus Staver. “Slaaphackers geloven dat er binnenwegen zijn in het slapen, dat je je lichaam kan trainen om meteen in rem-slaap te gaan bijvoorbeeld.”

Staver: “Na enkele dagen alleen maar powernaps te doen, begint je brein een oplossing te vinden voor de vermoeidheid. Als je je ogen sluit, gaat het meteen naar de rem-slaap, en als je wakker wordt, voel je je heel erg uitgerust.”

Gevaarlijke tendens

Experts en professoren wereldwijd ontkennen dat echter in alle talen. Je brein móet de volledige slaapcyclus, met inslapen, lichte slaap, diepe slaap en rem-slaap doorlopen, om van het volledige Morpheus-pakket en zijn voordelen te kunnen genieten. Ze voorspellen een ontregeling van de stofwisseling, een op hol geslagen hormonaal systeem en vermoedelijk blijvende slaapstoornissen. Buckminster Fuller, bedenker van de Dymaxion-methode, leefde twee jaar lang op twee uur slaap per dag. Toen hij zijn excentrieke systeem liet varen, hield hij vol dat dit niets te maken had met zijn gezondheid, maar alles met zijn saaie omgeving. “Helaas staan mijn zakenrelaties en vrienden erop om te slapen als anderen.” Andere ex-hackers signaleren een verstoord tijdsbesef, geheugenproblemen en het opduiken van massa’s kleine kwaaltjes, wat wijst op een haperend immuunsysteem.

“Vijf magische uren om te werken”

Scenarist, producer, regisseur en acteur Luk Wyns stommelde per toeval op een alternatief slaapmodel. Tweefasig slapen beviel hem wonderwel en lag hem ook creatief gezien erg goed.

“Tot de geboorte van mijn tweede zoon had ik een doorsnee slaappatroon”, vertelt Wyns. “En toen kwam Sasja. Ik had met mijn vrouw afgesproken dat ik de nachten zou doen, maar hij was een onrustige slaper en een huilbaby. Om één uur ’s nachts liet hij luid van zich horen, en vanaf dan om de twee uur, tot ‘s morgens. Op den duur dacht ik: ‘Weet je wat, ik blijf gewoon wakker, da’s misschien makkelijker dan dat slopende ritme van telkens weer inslapen en opstaan’. Ik ging slapen om 21 uur, paste vanaf 1 uur ‘s nachts op mijn zoon en werkte tot 6 uur. Nadien ging ik nog drie uur slapen tot 9 uur.”

Nachtelijke flow

“Dat op het eerste gezicht bizarre patroon beviel me heel goed. Ik haal zeven uur slaap en win vijf magische uren waarin ik ononderbroken kan doorwerken”, zegt Wyns. “Los van het feit dat je niet gestoord wordt door telefoons en mails, is de nacht een heel inspirerende periode. Er is ruimte voor introspectie en melancholie, en een flow die je toelaat om heel diep in jezelf te duiken. Ik vind dat je ziet aan mijn scripts wanneer ze ’s nachts geschreven zijn. Die vijf uren tussen één en zes zijn voor mij meer waard dan tien uur overdag.”

Hoewel Luk er zich niet in heeft verdiept, past hij een eigen versie van het bifasisch slapen toe. “Ik heb er geen literatuur over gelezen. Het gebeurde uit noodzaak en dán pas bleek het interessant. Sasja is intussen tien en slaapt goed, dank u, maar het is nog steeds mijn geprefereerde schema. Als ik regisseer of acteer, lukt het natuurlijk niet om het toe te passen. Je kan geen volledige ploeg in dat systeem dwingen. Maar als ik ongehinderd mijn ritme kan volgen, verkies ik dit. Let op: ik wil hier niet de blijde boodschap van het bifasisch slapen verspreiden. Als je je goed voelt bij één blok van acht uur slaap, is het ook oké. Je moet gewoon weten: waar voel ik mij goed bij? Als ik dan toch iets wil verspreiden, laat het dan het evangelie van het persoonlijke en eigenzinnige denken zijn. Zo is ook mijn productiehuis Grappa van 10 tot 18 uur open, omdat die uren mij beter liggen. En mijn personeel is daar blij mee.”

Anders en minder slapen

Terwijl de meesten van ons hunkeren naar meer slaap, zijn er dappere (of dwaze) mensen die in omgekeerde richting gaan: minder slaap, efficiënter tijdsgebruik, meer energie, hogere productiviteit.

Diverse slaapschema’s op een rij:

Monofasische slaap: de meeste mensen brengen één blok van gemiddeld acht uur slapend door. Totaal: 8 u. of 33% van je dag

Gesegmenteerd slapen: twee periodes van 3,5 uur. Totaal: 7u. of 29,9% van je dag.

Bifasisch slapen: een hoofdslaapsessie van 4 of 5 uur, en een kortere sessie van anderhalf uur op een ander moment. Totaal: 6,5u. of 27%.

Dual core: een slaapsessie van 3,5 uur gevolgd door één van anderhalf uur en een powernap van 20 minuten, zoals gewenst verdeeld over de dag. Totaal: 5,3u. of 22,2%.

Everyman: een blok van anderhalf uur wordt aangevuld met vier of vijf powernaps van 20 minuten. Totaal: 2,8 tot 3,2 u. slaap, of 11,6 tot 13,2%.

Uberman: bedacht door Maria Staver. Zes tot acht powernaps, om de vier uur. Totaal: 2 u. slaap of 8,33%.

Dimaxion: bedacht voor de Amerikaanse uitvinder Buckminster Fuller: vier keer een halfuur slapen om de zes uur. Opnieuw bekom je een totaal van 2 uur slaap, zoals als bij Uberman, maar de langere wakkere periodes worden gezien als efficiënter.

Spamayl: afkorting van ‘Sleep Polyphasically As Much As You Like’. Gebaseerd op Uberman, maar veel flexibeler. Laat ruimte voor extra dutjes als de situatie erom vraagt. Kan oplopen tot tien powernaps per dag.

We liggen vaak wakker ’s nachts, en de uiteenlopende redenen en oplossingen daarvoor houden ons bezig. Daarom verzamelen we de beste stukken over slapen en slaapproblemen in dit dossier.

Professor slaapstoornissen: “Je kan seks hebben terwijl je slaapt en je achteraf niets meer herinneren”

Slaapproblemen zijn niet zelden te wijten aan apneu: “Dat is een sluipmoordenaar. Apneu put je volledig uit”

Maar liefst 1 op de 2 Vlamingen slaapt slecht, maar: “Wees gerust. Iedereen kan opnieuw leren slapen”

9 reacties

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.
  • Tim Claes

    Zoals zo veel andere dingen, is ook slaap iets heel individueel. Wat voor de ene een wondermiddel is, kan voor de andere een ramp betekenen. De enige regel is eigenlijk: luister naar je lichaam en negeer de signalen niet die aangeven dat je slaap nodig hebt. Niet altijd evident, als je dreigt in slaap te vallen tijdens de zoveelste saaie vergadering in een onverluchte zaal.

  • raymond van der craen

    Leg dat eens uit tegen mijn baas. Een kwartier middagpauze en dan weer vollebak aan de slag.

Lees meer