Wat doet roken met je lichaam?
ANP XTRA Wat doet roken met je lichaam?

Exclusief voor abonnees

Wanneer is schade door roken onomkeerbaar?

Dat roken niet gezond is, is ondertussen wel geweten. Dat het risico op longkanker vertwintigvoudigt bij rokers, misschien ook. Maar als roker heb je ook vier keer meer kans om op latere leeftijd je zicht te verliezen. Wanneer is de schade onomkeerbaar? En wat is een goede manier om te stoppen? Emeritus professor en toxicoloog Benoit Nemery (KU Leuven) legt het helder uit. 

Als niemand zou roken, zou een kanker op de drie vermeden worden. Dat zijn harde cijfers. Het risico op kanker ligt bij roken beduidend hoger voor zo goed als alle belangrijke organen.

Effect op longen en luchtwegen 

Professor Nemery: “Bij lang en intensief roken gaan de longen uiteindelijk kapot. Symptomen van dit chronisch obstructief longlijden (COPD) duiken meestal op vanaf 40 a 45 jaar. Je wordt kortademig en hebt moeite om inspanningen te doen. Op termijn sterft het longweefsel af. De meeste patiënten sterven uiteindelijk aan longemfyseem. Ze kunnen niet meer ademen en hun hart gaat er ook onder lijden. COPD is de meest bekende oorzaak van longlijden door roken. De behandeling is niet eenvoudig, want je kan de schade niet herstellen. Medicatie en puffers kunnen helpen om de ziekte beter te verdragen, maar echt genezen gaat niet.”

“Het risico op longkanker is enorm hoog in vergelijking met een niet-roker. We spreken over een vertwintigvoudiging of zelfs meer. Dit krijg je niet op een dag, hier gaat het ook om veel en langdurig roken. De prognoses bij longkanker zijn niet zo goed. Eer dat je symptomen krijgt, is de ziekte meestal al ver gevorderd. Er zijn wel evoluties in de behandeling, maar het is een moeilijk te behandelen kanker.”

“We weten ook dat de kans op longkanker verhoogt bij passief roken. Als je echtgeno(o)t(e) rookt en jijzelf niet, heb je toch 30 procent meer kans om longkanker te krijgen.”

COPD en longkanker zijn op termijn dodelijk. Die ziektes openbaren zich bij rokers meestal boven de 45-50 jaar. “Bij jonge mensen zijn er ook andere ziektes die verergeren als ze roken. De behandeling van bijvoorbeeld astma gaat veel moeilijker zijn als ze daarnaast ook nog roken.”

Effect op hart en bloedvaten

Nicotine doet de hartslag stijgen, terwijl koolmonoxide in de sigaret zuurstof in het bloed verdringt. Verschillende kleine tabaksdeeltjes beschadigen de wand van de ader en doen het bloed sneller stollen. “Rokers hebben een veel grotere kans op dichtgeslibde aderen door aderverkalking. En dit kan leiden tot een hartaanval.”

Hartaandoeningen komen 70 procent meer voor bij rokers dan bij niet-rokers, schrijft de Belgische Cardiologische Liga. “Ook andere bloedvaten kunnen verstoppen. Bijvoorbeeld in de benen, de hals of in de hersenen. Bij een roker is de waarschijnlijkheid van een beroerte (CVA) drie keer zo groot als bij een niet-roker.” 

Effect op andere organen

“Ook het risico op andere vormen van kanker, zoals blaas-, nier-, hals-, neus-, slokdarm-, lever-, maag- en pancreaskanker en sommige leukemieën verhoogt bij het roken. Vrouwen die roken hebben meer kans op borstkanker en baarmoeder- en baarmoederhalskanker.” 

Bijkomend effect zijn verkleuring van huid en nagels, meer rimpels in het gezicht, broos, droog haar en tandvleesontstekingen. Die ontstekingen leiden tot terugtrekking van het tandvlees en tandverlies. Ongeveer de helft van deze gevallen is te wijten aan het roken. 

Minder bekend is het risico op blindheid. “Vooral in combinatie met diabetes is dit gevaarlijk, maar ook zonder diabetes loop je als roker een grotere kans op leeftijdsgebonden maculaire degeneratie. Dit is een oogziekte die  de centrale gezichtsscherpte aantast.”

Of je maculaire degeneratie krijgt hangt voor 50 procent af van je genen. Roken draagt 29 procent bij, wat betekent dat een combinatie van de twee het risico op zichtverlies 30 keer verhoogt. “Dit is een minder bekend risico, maar erg belangrijk, ook naar educatie toe”, aldus professor Nemery. “Voor kanker kunnen we nog een soort blinde vlek hebben, ‘dat overkomt mij niet’, maar kans op zichtverlies schrikt wel echt af.”

De oorzaken van leeftijdsgebonden maculaire degeneratie schematisch uitgelegd.

Wanneer is de schade aan de longen onomkeerbaar? Hoe lang moet je gerookt hebben? 

“Hoe meer en hoe langer je rookt, hoe hoger de kans. Stoppen met roken is nooit te laat. Als je stopt op je dertigste heb je schade van de 10 of 12 jaar die je gerookt hebt, maar je risico daalt heel sterk en komt binnen 15 jaar bijna, zeker wat kanker betreft, op het niveau van een niet-roker. Als je stopt op je veertigste gaat er ook een flinke daling van het risico zijn.”

“Zelfs als je al ziek bent, is het nooit te laat om te stoppen. Uiteraard, longschade kunnen we niet meer herstellen, maar die schade wordt ook niet groter. Als je al kanker hebt gaat de behandeling beter aanslaan als je stopt met roken.” 

 De cijfers zijn duidelijk: als je je hele leven rookt, heb je 50 procent kans om vroegtijdig (gemiddeld tien jaar eerder) te sterven aan een aandoening die het gevolg is van roken. Toch hoor je nog het excuus ‘mijn grootvader heeft elke dag gerookt en is gezond 90 jaar geworden’.

Professor Nemery: “Niet alle mensen die roken krijgen dezelfde ziektes, en er zijn mensen die het ondanks het roken relatief goed doen. Ze krijgen pas op latere leeftijd klachten. Mensen zoals die grootvader, die kettingrokend oud worden, bestaan, daar moeten we niet flauw over doen. Maar ze zijn lang niet altijd gezond. Vaak zijn die mensen niet meer in staat om echt inspanningen te doen. Of ze zien er gezond uit en zeggen ook dat ze gezond zijn, maar uiteindelijk mankeert er wel iets aan hun long- en hartfunctie.”

Nog een excuus is ‘maar ik rook light sigaretten’. Hoe zit het daarmee?

“Light sigaretten zijn in het leven geroepen als ‘gezonder’ alternatief, maar het is en blijft een truc van de tabaksindustrie. Mensen passen hun rookgewoonte niet aan. Ook als ze light roken, roken ze bijna evenveel om toch hun dosis nicotine binnen te krijgen. Het blijft dus even schadelijk. Wat die schade betreft is er ook geen verschil tussen filtersigaretten, zelfgerolde sigaretten, sigaren, een pijp of waterpijp. De schadelijke, kankerverwekkende effecten komen van de verbranding van tabak. Roken is een inname van heel veel fijnstof. Of je nu actief of passief rookt.” 

“We zijn bezorgd om luchtverontreiniging, maar de hoeveelheden fijnstof in het milieu zijn echt vele malen minder geconcentreerd dan bij het roken, zelfs bij het passief roken in huis.”

Hoe kijkt u tegen de e-sigaret aan?

“Bij een e-sigaret is er geen sprake meer van verbranding, alleen van verhitting. Het is daarom minder schadelijk dan een echte sigaret, maar dat wil niet zeggen dat het gezond is. Het echte gevaar van de elektronische sigaret zijn jonge mensen die nog nooit gerookt hebben, en dan beginnen. Zij raken op die manier verslaafd en worden op die manier uiteindelijk echte rokers. Als we zeker zouden zijn dat de elektronische sigaret alleen gebruikt zal worden door mensen die willen stoppen met roken, dan zou dat een heel goede zaak zijn. In de praktijk is dat niet zo. We zijn niet zeker dat het echt helpt, althans niet op grote schaal. Sommige mensen blijven de twee doen, andere mensen beginnen ermee en dat is een ramp.”

Kan een e-sigaret helpen om te stoppen met roken?

“Bij sommige mensen heeft het zeker baat om over te schakelen naar een elektronische sigaret, maar er zijn geen bewijzen dat het een meer efficiënte manier is dan andere methodes. Bovendien blijven sommige mensen de twee combineren. Ze roken nog een paar ‘echte’ sigaretten en gebruiken daarnaast de e-sigaret. Ik stel me dan ernstige vragen bij de gezondheidswinst.” 

Bijna een op de vier Belgen rookt dagelijks, 71 procent deed al een poging om te stoppen. Hoe raak je van je verslaving af?

“Stoppen met roken is moeilijk, omdat nicotine een harddrug is. Je raakt er heel snel aan verslaafd, de eerste sigaret kan al voldoende zijn. De tabaksindustrie heeft er alle belang bij dat je blijft roken. Het is daarboven ook nog een legale harddrug en meer sociaal geaccepteerd dan bijvoorbeeld cocaïne. Dit maakt stoppen ook moeilijker, je wordt in je dagelijks leven vaker met roken geconfronteerd.”

“Stoppen is gemakkelijk, maar het volhouden is iets anders. Mensen hervallen door stress op het werk of als ze uitgaan met vrienden. Diegenen die heel veel moeite hebben met stoppen kunnen geholpen worden met nicotinepleisters of andere middelen om nicotine in te nemen. Het probleem met die pleisters is dat die goed zijn om je drang naar een sigaret tegen te gaan, maar niet volledig in de nicotinebehoefte kunnen voorzien. Een roker jaagt op een heel snelle en brutale manier nicotine in zijn hersenen. Eén trek zorgt voor een piek van nicotine die je hersenen zodanig stimuleert dat je er genoegen aan beleeft. Als die dosis is uitgewerkt, ervaar je een onweerstaanbaar verlangen. Pleisters kunnen ervoor zorgen dat je minder last hebt van dat verlangen, maar geven niet het genot van een plotse opname van nicotine. Ze zorgen voor een geleidelijke opname in het bloed. Daarom zijn ze wel nuttig, maar sterk verslaafden zijn er onvoldoende mee geholpen.”

“Sommige artsen schrijven medicatie voor zoals Champix, een lichte antidepressivum. Maar uiteindelijk moet de roker het zelf doen. De motivatie om te stoppen moet vanuit hemzelf komen. Anders is er geen methode die helpt.”

Is het beter om abrupt alle sigaretten weg te gooien, of geleidelijk af te bouwen?

“Er is geen eenvormige manier, omdat niet iedereen om dezelfde reden rookt. Is het uit verveling, uit stress, omdat je iets in je handen moet hebben of uit pure verslaving? De meeste mensen zijn zich hier niet van bewust. Daarom kan het goed zijn om een tabakoloog te raadplegen, die nagaat welk type roker je bent. Afhankelijk van de reden waarom je rookt moet je ook op een andere manier stoppen.” Als ze kunnen, blijkt abrupt stoppen de beste manier. “Geleidelijk minder roken is niet zo effectief omdat mensen zichzelf vaak beliegen. Ze zeggen dat ze ‘maar’ tien sigaretten roken, en in de praktijk blijkt dit dan aardig meer te zijn.”

De hoogleraar heeft respect voor mensen die stoppen. “De eerste dagen zijn lastig. Er zijn mensen die er weer mee beginnen, puur en alleen omdat hun omgeving zegt dat ze er zo ambetant van worden. De wil is er soms wel, maar de uitvoering nog niet. Daarom is hulp van een tabakoloog nuttig. Ze kunnen tips en trucs geven om niet te hervallen. Hun consultaties worden terugbetaald door de ziekteverzekering.” 

De lichamelijke ontwenningsverschijnselen zijn de eerste week het sterkst. De schreeuw om nicotine neemt daarna af, maar de psychologische effecten kunnen veel langer aanhouden. “Mensen die al dertig jaar niet gerookt hebben zeggen nog weleens te smachten naar een sigaret.”

Meer informatie over tabakologen en stoppen met roken op tabakstop.be.

Lees alle gezondheidsadviezen van experts in ons dossier.

Wat doen drugs met je lichaam? Toxicoloog: “Er zijn twee soorten waar ik écht voor waarschuw”

Artsen klagen ‘borstvoedingsmaffia’ aan: “Ja, moedermelk is het allerbeste. Neen, kunstmelk is niet slecht”

Wim Lybaert is verslaafd aan slaappillen: is die medicatie echt zo onschuldig als hij denkt?

Reacties

Alle reacties worden voor publicatie gelezen -en goed- of afgekeurd- door het moderatie-team van HLN. Elke reactie moet voldoen aan deze gedragsregels.
Je naam en voornaam verschijnen bij je reactie.

Lees meer