2
Shutterstock

Exclusief voor abonnees

Waarom #selfcare net ongezond kan zijn

Gezondheid, succes en geluk worden steeds meer gezien als onze eigen verantwoordelijkheid. Apps, activitytrackers, een bibliotheek vol zelfhulpboeken en seldersap: aan de huidige #selfcare-hype hebben wij (en onze portemonnee) een vette kluif. Voor zelfzorg valt inderdaad wat te zeggen. Al laat het zich niet tot een vijfdelig stappenplan of wonderdrankje persen.

Wat doe je als je niet meteen weet wat een woord precies betekent? Het woordenboek uit de kast halen, werd me in de lagere school geleerd. In de tegenwoordige tijd wordt dat: de term in kwestie door Google halen. Dus typ ik ‘zelfzorg’ in de zoekbalk in. ‘Het zorgen voor zichzelf, voor zijn eigen geluk en gezondheid’, vertelt de onlineversie van de Dikke Van Dale me. 

Rijst de volgende vraag: hoe ziet dat er dan concreet uit? Iets met sushi en wijntjes na een lange werkdag, gok ik. Maar het antwoord daarop is blijkbaar niet zo eenduidig. Ik krijg recepten voor onsmakelijk ogende groene drankjes – seldersap, zo leert een nadere inspectie – allerlei boeken die beloven mijn leven te veranderen of me persoonlijk willen doen groeien, inspirerende quotes, of websites die me dure superfoods willen aansmeren. 

Erg bedreven in de kunst der zelfzorg blijkt Goop, het online platform met ‘cutting-edge selfcare’-advies van actrice Gwyneth Paltrow. Een greep uit de gouden raad van tante Gwyneth: drink acht dagen lang rauwe geitenmelk (en niets anders) om van de parasieten uit je darmen af te komen, stop een yoni-
ei (een eivormig stuk jadesteen) in je vagina om je seksuele energie te boosten of koop een van de vele supplementen uit de webshop. 

Van zwangerschapskwaaltjes tot stress: er is een oplossing voor alles. Je moet er wel 90 dollar voor neertellen, of 75 dollar voor een maandelijks abonnement. De middeltjes, drankjes, poedertjes en boeken die in mijn resultatenlijst verschijnen, blijken één grote gemene deler te hebben. Ze beloven een gelukkiger of gezonder leven. Of zoals de Franse filosoof Michel Foucault zelfzorg definieerde: de beste mens worden die je kan zijn. Tja, daar tekent toch iedereen voor? 

Met 86.300.000 hits op de bekendste zoekmachine en meer dan dertien miljoen keer #selfcare op Instagram kan je er bezwaarlijk om heen: zelfzorg is een trend. Net omdat het fenomeen naadloos inspeelt op de problemen waarmee we vandaag allemaal worstelen, legt psychologe Penelope Makris uit. “Deadlines, files, overvolle agenda’s en de fameuze work-life balance: iedereen sleurt een zware rugzak met zich mee, onze draaglast. We hebben er niet altijd controle over en voor elk item dat er uit de zak gaat, komt er iets in de plaats. Daarom moet onze draagkracht af en toe aangevuld worden. Zelfzorg kan ons energiepeil helpen opkrikken. Op zich is het een goede evolutie dat we de hele ‘doordoen en niet klagen’-mentaliteit overboord gegooid hebben en anno 2019 af en toe voor onszelf durven te kiezen.” 

“Zelfzorg kan dus wel degelijk een aspect van geestelijke gezondheidszorg zijn. Helaas wordt de invulling ervan beïnvloed door de kwaal die we willen bestrijden: de ‘druk, druk, druk’-cultuur”, zo gaat Makris verder. “We willen aan onszelf werken, maar het mag niet te veel tijd vragen, dat past niet in onze agenda. #selfcare gaat dan ook voorbij aan waar het bij zelfzorg om draait: de vraag waar je op dat moment behoefte aan hebt. Dat kan iets fotogenieks als een warm bad met een bruisbal zijn. Maar als je stress veroorzaakt wordt door een te hoge taakbelasting op je werk, lijkt een gesprek met je baas eerder aan de orde. Op dat vlak maken velen een denkfout: ze zoeken makkelijke middeltjes om zichzelf op te peppen, maar vergeten dat stilstaan bij negatieve emoties ook bij zelfzorg hoort. Helaas laten verdriet, angst en onzekerheid zich niet wegspoelen met wat lekker geurend water. De weerslag komt later toch.”

Quick fixes tegen burn-out

Die weerslag vertaalt zich in cijfers: het aantal burn-outs en depressies blijft stijgen. Maar ook daar heeft de zelfzorg-industrie een oplossing voor. In de vorm van emotioneel zuiverend badzout of een lijstje met drie eenvoudige stappen om van je burn-out af te raken. Wie zoekt, die vindt. Of niet, aldus stressdokter Luc Swinnen. Ook hij bevestigt dat die hunkering naar tovermiddeltjes bij de tijdsgeest hoort. 

“Mensen geloven graag in Sinterklaas en de happinessbusiness speelt daarop in met quick fixes. Pleisters op een open beenbreuk zijn dat. Een burn-out krijg je niet zomaar. Dat bouwt zich op, soms zelfs een half mensenleven lang. Hoe zou je er dan in twee weken vanaf kunnen raken? Wanneer we een nieuwe wagen willen kopen vergelijken we wekenlang modellen en merken, maar als het over onze gezondheid gaat, nemen we gelijk welk advies klakkeloos over. Het enige criterium is dat het niet te veel tijd of moeite kost. Je zou kunnen argumenteren dat het allemaal weinig kwaad kan, onder het mom ‘baat het niet, dan schaadt het niet’. Maar het brengt wél schade toe. Zo kreeg ik al patiënten over de vloer wier zogezegde burn-out een schildklieraandoening bleek, een vitamine D-tekort of een ontstekingsziekte. Nochtans allemaal zaken die gemakkelijk vast te stellen zijn in een bloedonderzoek. Maar dan moet je aankloppen bij een huisarts, in plaats van een zelfverklaarde goeroe of coach.”

Magisch seldersap

Enkele maanden geleden werd de doorsneegroente selder opeens gebombardeerd tot superfood. Een glas van de geperste groente was niet langer gewoon seldersap, maar een heus wondermiddel. Drink een groot glas ervan en leef lang en gelukkig, beloofde ene Anthony William, naast Amerikaan ook zelfverklaard ‘medical medium’. Zonder enige medische opleiding, overigens. Je zou er eens smakelijk om kunnen lachen. Tot je leest dat de man in kwestie één miljoen volgers heeft op Instagram en ‘selder-sap’ volgens Google Trends in enkele dagen tijd uitgroeide tot een van de meestgezochte zoektermen. Met seldersap ten strijde tegen acne, autisme en zelfs kanker: is zelfzorg gevaarlijk voor de volksgezondheid?

2 -
Getty Images/Cultura RF -

Professor Bert Aertgeerts, hoofd van het Academisch Centrum voor Huisartsgeneeskunde (KU Leuven) nuanceert: “De aandoeningen waarvoor mensen de hulp inroepen van dokter Google zijn meestal niet van levensbedreigende aard. Gelukkig maar. Groentesap dat gelijk welk kwaaltje zou genezen: daar is ons Vlaamse boerenverstand net iets te nuchter voor. Waarom het zo boomt? Ik weet het niet. Het heeft in elk geval niets te maken met het opleidingsniveau. Integendeel: hoe hoger je opgeleid bent, hoe meer je geneigd bent om het toch maar eens te proberen.”

Toch ziet de huisarts een constante. “Hoewel de zogenaamde wondermiddelen de meest diverse vormen aannemen, zien we dat de problemen die ze zogezegd bestrijden meestal in dezelfde categorieën vallen: stress en vermoeidheid, pijn en seksualiteit. Laat dat net zaken zijn waarvoor de geneeskunde geen kant-en-klare oplossing heeft: een erectiepil lost je relationele problemen niet op, artrose genees je niet met een zalfje en twintig kilo afvallen lukt niet in een vingerknip. Je moet er moeite in steken en het resultaat laat even op zich wachten. Als iemand je dan een of ander magisch elixir presenteert, wordt het natuurlijk wel heel verleidelijk.” 

“Bovendien hebben dergelijke hypes niets vandoen met ratio, maar met emotie. Je kan nog zoveel wetenschappelijk onderbouwde argumenten aanhalen, een bepaalde groep zal blijven vasthouden aan hun gevoel. Laten we daarnaast niet vergeten dat er achter de meeste populaire zelfhulpmiddeltjes een goed geoliede marketingmachine schuilt. Net daar heb ik een enorm gewetensprobleem mee. Mensen worden met mooie woorden heel wat geld afhandig gemaakt. Daarom vind ik de schouderophalende ‘het kan toch geen kwaad’-attitude verkeerd.’

Alle #selfcare-middeltjes hebben twee dingen gemeen: ze zijn wetenschappelijk niet onderbouwd en worden verspreid via het internet. Met de website ‘Gezondheid en Wetenschap’ biedt de medische wereld tegenwicht: je vindt er betrouwbare informatie, gebaseerd op degelijke studies. Ook in de spreekkamer zelf vindt verandering plaats. “In drie van de vier gevallen slaan voorgeschreven geneesmiddelen aan, maar toch wordt een behandeling steeds verkocht als ‘dit zal je sowieso beter maken’. Daarom evolueren we naar ‘shared decision-making’, waarbij de arts samen met de patiënt de voor- en nadelen van een bepaalde therapie tegen elkaar afweegt. Stel: er zit een knobbeltje in je borst. Het laten verwijderen geeft je 99 procent overlevingskans. Een zware chemokuur van vier maanden garandeert je 100 procent, maar komt met een pak meer neveneffecten. Waar je als patiënt voor kiest, is aan jou. Maar dan weet je tenminste wel waarover je spreekt.”

Vicieuze cirkel

Ook op psychisch vlak heeft de hype invloed. Volgens het #selfcare-principe zijn geluk en gezondheid geen complexe fenomenen die afhangen van onberekenbare factoren, maar een keuze. Ziek? Eigen schuld, dikke bult. Had je maar zorg moeten dragen voor jezelf. Dat maakbaarheidsdenken duwt ons in een vicieuze cirkel, argumenteert de Deense psychologieprofessor Svend Brinkmann. In zijn boek Standvastig: onder alle omstandigheden jezelf blijven noemt hij de zelfzorgcultuur een gevaar voor onze psychische gezondheid. 

“Het predikt een filosofie die draait om jezelf, om je eigen ik. Je moet ‘je ware zelf ontdekken’ en leren om ‘van jezelf te houden’. Dergelijke boodschappen kunnen leiden tot narcisme, maar ook tot chronische
ontevredenheid met wie we zijn. De constante druk om ons te moeten ontwikkelen put ons uit en kan leiden tot angst en depressie.” En als die de kop opsteken, worden we met valse claims richting pilletjes, drankjes of boeken gelokt die beloven dat ze alles beter zullen maken: zo is de cirkel rond. 

Luc Swinnen: “Natuurlijk zijn er dingen die je kan doen. Bewegen, voedzaam eten, je contacten onderhouden en jezelf cognitief uitdagen: simpel, goedkoop en efficiënt. Maar dat geeft je geen garantie op het eeuwige geluk of een blakende gezondheid. Omdat die dingen nu eenmaal niet op voorschrift komen.”

Penelope Makris: “Ook bij mij kloppen af en toe mensen aan die op zoek zijn naar een snelle oplossing. Zo werkt het natuurlijk niet: verandering vraagt tijd, energie en inzicht. Als zelfzorg aansluit bij je waarden en noden kan het een hulp zijn, maar het is nooit dé oplossing. Verwacht vooral niet te veel van jezelf en concretiseer je doelen. En complimenteer jezelf af en toe met je grote én kleine successen: ook dat is zelfzorg.”

1 reactie

Alle reacties zijn welkom zolang ze voldoen aan de do's en don'ts die je hier kan terugvinden: gedragsregels. Elke dag ontvangen wij duizenden reacties, het kan enkele uren duren voor jouw reactie wordt geplaatst. Wordt jouw reactie afgekeurd dan werd er geoordeeld dat deze onze gedragsregels schendt.
  • Peter Buyck

    Zelfzorg... is zorgen voor eigen geluk en gezondheid door vooral na te gaan... hoe meer hulpmiddelen men nodig heeft... hoe erger het gesteld is. Het minste van zelfzorg is... zorgen dat je thuis kan ontspannen en voldoende slapen. Eerst werken/school dan ontspannen en dan pas de 'vrijetijd'.

Lees meer